13/5/07

5ο Συνέδριο της Νέας Λακανικής Σχολής Ψυχανάλυσης




















Εγκατάσταση και χειρισμός της ψυχαναλυτικής μεταβίβασης


"Η μεταβίβαση ορίζεται από τη σχέση με το υποκείμενο που υποτίθεται ως γνώση καθόσον είναι δομικό και συνδεδεμένο με τον τόπο του Άλλου ως τόπο όπου η γνώση αρθρώνεται με τρόπο απατηλό ως Ένα."


Ζακ Λακάν, 16ο Σεμινάριο, “Από έναν Άλλο στον άλλο”, σ. 349


Η μεταβίβαση είναι μία από τις τέσσερις θεμελιώδεις έννοιες που ο Λακάν επέλεξε να διατηρήσει όταν επαναθεμελίωνε την ψυχανάλυση στο 11ο Σεμινάριο, μετά τον αποκλεισμό του από τη Διεθνή Ψυχαναλυτική Εταιρεία.


Είχε ήδη αφιερώσει στο θέμα της μεταβίβασης μια χρονιά του Σεμιναρίου του, το 1960-61. Αυτό σημαίνει ότι η αντίληψη που έχουμε για τη μεταβίβαση, όπως επινοήθηκε από τον Φρόιντ, είναι απόλυτα συνδεδεμένη με τον λακανικό προσανατολισμό και πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την άσκηση τόσο της καθαρής ψυχανάλυσης όσο και της λεγόμενης “εφαρμοζόμενης στη θεραπευτική” ψυχανάλυσης.


Σήμερα η χρήση της μεταβίβασης στη λακανική ψυχανάλυση χαράζει ένα ξεκάθαρο όριο ανάμεσα σε μας και τη Διεθνή Ψυχαναλυτική Εταιρεία, όπου η μεταβίβαση εξετάζεται από την πλευρά του ψυχαναλυτή και επιτρέπει ερμηνείες που απορρέουν από την “αντιμεταβίβασή” του, δηλαδή από το αποτέλεσμα που το αναλυόμενο υποκείμενο παράγει στον ίδιο τον ψυχαναλυτή. Αυτό υποτίθεται ότι του χρησιμεύει σαν πυξίδα, κάνοντάς τον να εκλαμβάνει τα συναισθήματά του σαν αλήθεια: πρόκειται αναμφίβολα για κληρονομιά του Φερέντσι, ο αναλυτής να αναλύεται κι αυτός μαζί με τους αναλυόμενούς του!


Σε πλήρη αντιδιαστολή, ήδη από το 8ο Σεμινάριό του ο Λακάν αναδείκνυε πώς το φαινόμενο της μεταβίβασης αφενός παράγει, στον ίδιο τον τόπο όπου λειτουργεί ο αναλυτής, το επιθυμητό και ανέκαθεν χαμένο αντικείμενο (θεωρία του “αγάλματος” ) και αφετέρου, χάρη στη μεταφορά της αγάπης, καθιστά αυτό τον τόπο κατοικία μιας γνώσης, της ασυνείδητης γνώσης του αναλυομένου, που μπορεί να παραχθεί μέσα από τη διεργασία της θεραπείας. Ο Λακάν, στο Σεμινάριό του Τέσσερις θεμελιώδεις έννοιες της ψυχανάλυσης, προβάλλει εκ νέου με συστηματοποιημένο τρόπο αυτήν ακριβώς την αλλοτρίωση του υποκειμένου από την τοποθετημένη στον Άλλο γνώση, επινοώντας τον αλγόριθμο της μεταβίβασης.


Ο αναλυτής πρέπει να είναι κάποιος. Με άλλα λόγια, απαιτείται η παρουσία του. Δεν μπορεί ούτε να είναι ανώνυμος ούτε να εκπροσωπείται από μια εικόνα ή ένα εικονικό εργαλείο. Η φυσική του παρουσία είναι απαραίτητη και, παρ’ όλα αυτά, δεν πρόκειται καθόλου για ανταλλαγές συναισθημάτων ανάμεσα στον αναλυτή και τον αναλυόμενο, αλλά μάλλον για εργασία με σκοπό την παραγωγή της ασυνείδητης γνώσης του υποκειμένου. Ο αναλυτής και ο αναλυόμενος είναι εκ των πραγμάτων από την ίδια πλευρά του τοίχου της γλώσσας. Δεν έχουμε να κάνουμε ούτε με ενδοσκόπηση ούτε με περιπαθή εξέταση συναισθημάτων, αλλά με μια ρυθμισμένη από κανόνες παραγωγή κυρίων σημαινόντων που καταρρίπτουν τις ταυτίσεις του υποκειμένου.


Εντούτοις, για τον Λακάν, όπως και για τον Φρόιντ, η μεταβίβαση είναι μια έννοια με δύο όψεις. Από τη μια, αποκαλύπτει την ασυνείδητη γνώση αλλά, από την άλλη, εξαπατά στο βαθμό που είναι η κινητήρια δύναμη της αλλοτρίωσης από τον Άλλον και δεν λειτουργεί υπέρ του αποχωρισμού. Ο Λακάν ορίζει για πρώτη φορά τις δύο αυτές λειτουργίες στο γραπτό του κείμενο Θέση του ασυνειδήτου (1966).


Σήμερα η ψυχανάλυση δεν ασκείται όπως την εποχή του Λακάν, και ακόμη λιγότερο όπως την εποχή του Φρόιντ, κυρίως διότι ο Άλλος έχει αλλάξει. Ωστόσο, η μεταβίβαση αποτελεί πάντοτε τη συνθήκη που καθιστά την ψυχανάλυση εφικτή.


Το παρόν Συνέδριο θα ασχοληθεί με την όσο το δυνατόν προσεκτικότερη εξέταση της γέννησης της μεταβίβασης, με εκείνο που ο αναλυόμενος και ο αναλυτής εγκαθιδρύουν ώστε να αναδυθεί η “μεταφορά της αγάπης” μέσα στις αναλύσεις ή στις πιο βραχείες θεραπείες έτσι όπως πραγματοποιούνται σήμερα. Θα εξετάσουμε τους διαφορετικούς τρόπους σύναψης της μεταβίβασης, την ακολουθία των τρόπων εκδήλωσής της, ανάλογα με την κλινική δομή του ασθενούς ή με τις ιδιαιτερότητες της ιστορίας του, καθώς και τις περιπτώσεις όπου η μεταβίβαση δεν εγκαθίσταται ή καθυστερεί να έρθει. Έτσι θα μπορέσουμε να διευκρινίσουμε τι είναι αυτό που μας κάνει να θεωρούμε ότι η μεταβίβαση - με την ψυχαναλυτική έννοια - έχει εγκαθιδρυθεί ή όχι, καθώς και τα αποτελέσματα που μπορούμε να επιτύχουμε, όσον αφορά την παραγωγή μιας ασυνείδητης γνώσης βεβαίως, αλλά και την τροποποίηση της απόλαυσης του υποκειμένου. Ο Φρόιντ θεωρούσε ότι η ανάλυση εμφανίζει δύο κρίσιμες στιγμές, την αρχή και το τέλος του παιχνιδιού. Στη διάρκεια αυτής της Διημερίδας της Σχολής, θα επιχειρήσουμε να δείξουμε ποια στρατηγική της θεραπείας ενδείκνυται κατά περίπτωση, και συνεπώς ποια έναρξη υπαγορεύει κάθε φορά, παραμένοντας όσο το δυνατόν πλησιέστερα στην κλινική εμπειρία.

Πιέρ-Ζιλ Γκεγκέν

Δεν υπάρχουν σχόλια: